Artykuły

Rządowy Program na Rzecz Społeczności Romskiej w Polsce

Po roku 1989 nastąpiło w Polsce odejście od koncepcji państwa narodowego, lansowane
w okresie PRL. Państwo polskie ponownie zdefiniowało na czym polegać ma ochrona praw mniejszości narodowych i etnicznych. Najważniejsze są umocowania prawne zawarte
w „Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, przede wszystkim art. 35 gwarantujący obywatelom polskim, należącym do mniejszości narodowych i etnicznych, wolność zachowania i rozwoju własnego języka, kultury, obyczajów i tradycji, w tym również prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych i kulturalnych, instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz prawo do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej. Państwo polskie jest zobowiązane do przeciwdziałania przejawom dyskryminacji narodowej i etnicznej. Ponadto prawo polskie nie stwarza barier dla przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych dla udziału w życiu publicznym i politycznym naszego kraju. Przykładem na to jest zniesienie 5% progu wyborczego do Sejmu dla komitetów wyborczych organizacji mniejszościowych. Polska zapewnia również ochronę mniejszości narodowych i etnicznych poprzez funkcjonowanie wyspecjalizowanych organów. W Sejmie działa Komisja do spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych, która między innymi kontroluje fundusze przeznaczane przez państwo polskie dla grup mniejszościowych. Głównym koordynatorem polityki wobec mniejszości jest Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, ważną rolę odgrywa także Ministerstwo Edukacji Narodowej oraz Ministerstwo Kultury. W strukturach MSWiA funkcjonuje Wydział Mniejszości Narodowych i Etnicznych powołany w roku 2000, oraz Zespół do Spraw Kultury Mniejszości Narodowych i Etnicznych działający od 2005 roku. Ważną rolę odgrywają pełnomocnicy wojewodów d.s. mniejszości narodowych i etnicznych, którzy odpowiadają w regionie za realizację programów rządowych na rzecz społeczności romskiej.

Ważnym krokiem w kierunku poprawy sytuacji Romów było przyjęcie przez Radę Ministrów w dniu 13 lutego 2001 r. Pilotażowego programu rządowego na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001 – 2003. Działania podjęte w ramach Programu miały charakter kompleksowy i obejmowały zadania z zakresu poprawy sytuacji bytowej i socjalnej, przeciwdziałania bezrobociu, zdrowia, bezpieczeństwa, kultury i podtrzymywania tożsamości romskiej, upowszechniania wiedzy
o społeczności romskiej oraz popularyzacji wśród Romów wiedzy o reformach przeprowadzanych w kraju. Za priorytetowe uznano zadania edukacyjne, których realizacja przyniosła najbardziej wymierne efekty mierzone wyraźnym wzrostem frekwencji i wyników nauczania dzieci i młodzieży romskiej. Ponadto w ramach Programu zrealizowano m. in. szereg inwestycji w infrastrukturę osiedli romskich (remonty, budownictwo, instalacje wodno-kanalizacyjne), zatrudniono pielęgniarki środowiskowe, które pracując wśród Romów dostarczają podstawową pomoc oraz informację medyczną. Dla Romów pozostających bez pracy zorganizowano kursy podnoszące kwalifikacje, organizowane były miejsca pracy, także w ramach subsydiowanego zatrudnienia. Zorganizowano także szkolenia dla policjantów dotyczące problematyki przestępstw popełnianych na tle etnicznym. W szkoleniach obok specjalistów wzięli udział liderzy lokalnych społeczności romskich.

Powstanie programu było wynikiem zobowiązań międzynarodowych i dwustronnych, a także sytuacji w jakiej znalazła się społeczność romska w Polsce pod koniec lat 90-tych XX wieku (migracje do krajów Unii Europejskiej, szczególnie do Wielkiej Brytanii). W grudniu 1999 roku, ukazał się krytyczny raport w stosunku do polskiej polityki wobec społeczności romskiej opublikowany przez Europejską Komisję do Walki z Rasizmem i Nietolerancją (ECRL). W grudniu 2000 roku ratyfikowano Konwencję Ramową Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych. Mając to na uwadze Program na rzecz społeczności romskiej w Polsce (dalej: Program) został wprowadzony do realizacji przez rząd w roku 2003, na mocy uchwały Rady Ministrów z dnia 19.08.2003 roku. Zgodnie z tym dokumentem od 1.01.2004 r., na podstawie ustawy o finansach publicznych, w życie wchodził wieloletni program na rzecz mniejszości romskiej w kraju. Wykonanie programu miał koordynować Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji. Dokument został podpisany przez Prezesa Rady Ministrów Leszka Millera. Program jest realizowany w okresie od 2004 do 2013 roku z możliwością kontynuacji w latach następnych.
W budżecie państwa utworzono specjalną rezerwę, pozostającą w gestii Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Każdego roku, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (od roku Minister Administracji i Cyfryzacji) koordynuje wydatkowanie 10 mln zł ze specjalnej rezerwy utworzonej w budżecie państwa (środki z rezerwy uruchamiane są na wniosek Ministra Administracji i Cyfryzacji i – w ramach dotacji – przekazywane za pośrednictwem wojewodów lub bezpośrednio podmiotom realizującym poszczególne zadania). Kwota ta uzupełniana jest o dodatkowe środki z budżetu MAiC (około 300 tys. zł) oraz budżetu Ministra Edukacji Narodowej (około 700 tys. zł). Środki wydatkowane w ramach Programu są dotacjami celowymi – oznacza to, że przekazywane są na konkretne, ściśle opisane i formalnie zatwierdzone przez Ministra Administracji i Cyfryzacji działania, które są zgodne z założeniami Programu oraz przepisami prawa. Uczestnikiem Programu mogą być wszystkie podmioty posiadające osobowość prawną: stowarzyszenia, fundacje, jednostki samorządu terytorialnego (Wójt, Burmistrz, Prezydent, Starosta, Marszałek Województwa), uczelnie, kościoły i związki wyznaniowe, spółki prawa cywilnego i inne. Programy rządowe oparte zostały na potencjale samorządów i instytucji, które otrzymywały na realizację zadań 75% – 85% wszystkich środków. Udział romskich podmiotów i organizacji pozarządowych w Programie, mimo iż z roku na rok wzrasta, nadal pozostaje na niskim poziomie. Wynika to z faktu, iż znaczna część zadań realizowanych w ramach Programu pokrywa się z zadaniami własnymi gmin.

Program na rzecz społeczności romskiej w Polsce rozszerzył działania realizowane w latach 2001-2003 w województwie małopolskim na obszar całego kraju. Program ten jest wdrażany w następujących ośmiu obszarach:

1. Edukacja.
2. Romowie a społeczeństwo obywatelskie.
3. Przeciwdziałanie bezrobociu.
4. Zdrowie.
5. Sytuacja bytowa.
6. Bezpieczeństwo, przeciwdziałanie przestępstwom popełnianym na tle etnicznym.
7. Kultura i zachowanie romskiej tożsamości etnicznej.
8. Wiedza o społeczności romskiej.

Należy pamiętać, że powyższe obszary tematyczne dofinansowywane są nierównomiernie. Najwięcej funduszy przeznaczanych jest na edukację (prawie 64% dofinansowanych projektów), następnie na kulturę (13%), sytuację bytową (10%), na wiedzę o społeczności romskiej w społeczeństwie większościowym (4%), najmniej realizuje się projektów dotyczących zdrowia (3%) oraz zapobiegających bezrobociu (2%).
Fundusze przeznaczane na realizację Programu są przekazywane z w ramach rezerwy celowej budżetu państwa, uruchamianej na wniosek Ministra Administracji i Cyfryzacji oraz środków pozostających w gestii Ministra Edukacji Narodowej i Sportu. W pierwszym roku funkcjonowania Programu była to kwota 4 mln 750 tysięcy złotych, która w roku 2007 została powiększona do kwoty 10 mln złotych. Interesujące jest, że przez ostanie lata ilość zadań realizowanych w ciągu roku sukcesywnie wzrasta, w roku 2010 były to już 732 realizowane projekty, natomiast ilość organizacji działających w ramach Programu zaczęła od roku 2008 ulegać zmniejszeniu.

Środki wydatkowane w ramach Programu są dotacjami celowymi – oznacza to,
że przekazywane są na konkretne, ściśle opisane i formalnie zatwierdzone przez Ministra Administracji i Cyfryzacji działania, które są zgodne z założeniami Programu oraz przepisami prawa. Uczestnikiem Programu mogą być wszystkie podmioty posiadające osobowość prawną: stowarzyszenia, fundacje, jednostki samorządu terytorialnego (Wójt, Burmistrz, Prezydent, Starosta, Marszałek Województwa), uczelnie, kościoły i związki wyznaniowe, spółki prawa cywilnego i inne.

Zasadniczym celem Programu jest doprowadzenie do pełnego uczestnictwa Romów
w życiu społeczeństwa obywatelskiego i zniwelowanie różnic dzielących tę grupę od reszty społeczeństwa. Szczególnie istotne jest doprowadzenie do wyrównania poziomów w takich dziedzinach jak: edukacja, zatrudnienie, zdrowie, higiena, warunki lokalowe, umiejętność funkcjonowania Romów w społeczeństwie obywatelskim. Celem Programu nie jest doraźna pomoc w trudnej sytuacji w jakiej znalazła się społeczność romska, ale wypracowanie takich mechanizmów, które pozwoliłyby na osiągnięcie celów nakreślonych powyżej. Niezbędne przy tym jest, aby wesprzeć Romów w działaniach zmierzających
do podtrzymania własnej tożsamości oraz odrębności kulturowej. Brak wykształcenia, trudna sytuacja bytowa, rozluźniające się więzi społeczne sprawiają, że Romowie
w coraz większym stopniu podlegają naciskowi współczesnej cywilizacji oraz jej negatywnym skutkom. Nie sposób nie zauważyć, że powierzchowna atrakcyjność kultury masowej oddziałuje także na kulturę i tradycję Romów. Stąd powszechna zgoda autorytetów oraz liderów społeczności romskiej, że podtrzymywanie pozytywnych elementów kultury romskiej może pomóc tej społeczności w znalezieniu swojego miejsca we współczesnej Polsce.

Prawie połowa z przeszło 8-12-milionowej populacji Romów w Europie to dzieci
w wieku szkolnym. Z dostępnych analiz wynika, że 30-40 proc. z nich nieprawidłowo realizuje obowiązek szkolny, a prawie 50 proc. nie było nigdy w szkole. Uczniowie romscy osiągają słabe wyniki w czytaniu i pisaniu, rzadko kontynuują naukę w szkołach średnich. Ok. 54 proc. dorosłych Romów w Europie jest analfabetami, w niektórych rejonach kontynentu jest ich 80-100 proc. Podniesienie poziomu wykształcenia Romów staje się obecnie najważniejszym wyzwaniem dla tej społeczności i przede wszystkim
dla państw, w których mieszkają, a także dla instytucji Unii Europejskiej. Dlatego również według autorów najważniejszym celem Programu w Polsce jest poprawa stanu edukacji wśród Romów poprzez: zwiększenie współczynnika ukończenia szkoły, poprawę frekwencji oraz wyników nauczania dzieci i młodzieży romskiej, ułatwienie młodzieży romskiej kontynuowania nauki w szkołach ponadpodstawowych i wyższych. Program
w zakresie edukacji ma zapobiec zwiększeniu liczby bezrobotnych i nie posiadających żadnych kwalifikacji zawodowych osób pochodzenia romskiego; przeciwdziałać zepchnięciu tej grupy na margines społeczeństwa w jeszcze większym stopniu, niż to się dzieje obecnie; powstrzymać proces dziedziczenia biedy przez następne pokolenia.

Trudno obecnie ustalić, ilu dokładnie Romów podlega obowiązkowi szkolnemu, gdyż Główny Urząd Statystyczny nie prowadzi takich statystyk. Dotychczas Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu posługiwało się danymi opracowanymi na podstawie informacji przekazywanych przez kuratoria oświaty. Według tych danych w roku szkolnym 2000/2001 obowiązkiem szkolnym było objętych 2 923 uczniów pochodzenia romskiego na terenie całego kraju, z czego do szkół faktycznie uczęszczało 2 045 uczniów (ok. 70 %). Według kuratoriów oświaty najczęstszymi przyczynami niewypełniania obowiązku szkolnego przez dzieci i młodzież romską są częste zmiany miejsc zamieszkania rodzin romskich, wyjazdy za granicę, czego konsekwencją jest brak danych uczniów w ewidencji placówek oświatowych, czynniki środowiskowe – strach przed szkołą jako instytucją gadziów (nie-Romów) oraz problemy materialne. Największe skupiska uczniów romskich występują w województwach: małopolskim, śląskim, mazowieckim i opolskim.            Problemem jest również podejście do spraw edukacji samych Romów. Wielu dorosłych przedstawicieli tej mniejszości nie docenia wagi edukacji: „jak się nauczy pisać, podpisać, przeczytać coś, to już mu starczy”- to jest koniec ambicji większości rodziców. Ciekawe badania ankietowe w Polsce, przeprowadzone techniką sondażu przeprowadzono w czterech szkołach województwa małopolskiego w 2007 roku. Z badań ankietowych, przeprowadzonych w gimnazjum w Łososinie, wynika, że 79,5% uczniów nie wie nawet, jakie wykształcenie posiadają rodzice. Wśród pozostałych dzieci, 8% przyznaje,
że ich rodzice nie posiadają żadnego wykształcenia, a zaledwie 12,5% deklaruje zawodowe wykształcenie swoich rodziców. Niewykształceni rodzice, często analfabeci, nawet, jeśli są zwolennikami edukacji, nie mogą pomóc swoim dzieciom, gdy nauka sprawia im trudność. W podejściu rodziców, dominuje również przekonanie, że szczytem edukacyjnym powinna być szkoła zawodowa, gdyż zapewni ona pracę. Poczucie niższości rodziców jest przenoszone na dzieci, które dorastają w przeświadczeniu, że nie mają one szans osiągnąć takiego wykształcenia i pracy jak ich nieromscy rówieśnicy. Zapytane o plany na przyszłość dziewczęta, jakie zawody chciałyby wykonywać w przyszłości wskazują: fryzjerkę, kosmetyczkę i ekspedientkę, natomiast chłopcy chcieliby zdobyć zawód mechanika samochodowego lub murarza. Spośród badanych, 67% planuje kontynuować naukę po gimnazjum (tylko 17% spośród nich w liceach). Studia planuje zaledwie 10% respondentów, wyłącznie dziewczęta i to o dziwo te, które po ukończeniu gimnazjum wybierają się do szkoły zawodowej.

Po nieudanym eksperymencie w latach 90-tych XX wieku zrezygnowano z tworzenia oddzielnych klas dla dzieci romskich na rzecz nauki w szkołach masowych. Nad dziećmi
i młodzieżą romską czuwają specjalnie zatrudnieni przez szkoły w tym celu nauczyciele wspomagający edukację dzieci romskich oraz asystenci romscy. Stanowisko asystenta romskiego sprawują Romowie obdarzeni zaufaniem lokalnych społeczności romskich, powinni oni zapewnić wszechstronną pomoc uczniom romskim w kontaktach ze środowiskiem szkolnym, budować pozytywny obraz szkoły i korzyści płynących
z wykształcenia, powinni zapewnić wsparcie emocjonalne dla uczniów romskich, pomóc nauczycielom i pedagogom w rozpoznaniu potrzeb i ewentualnych problemów
u poszczególnych uczniów, pomóc i mediować w sytuacjach trudnych i konfliktowych. Do obowiązków asystenta należy również budowa dobrego kontaktu między rodzicami uczniów a szkołą, informowanie rodziców o przebiegu nauki, a także kontrola frekwencji uczniów i postępów w nauce. Kolejnym stanowiskiem stworzonym na potrzeby Programu  jest nauczyciel wspomagający edukację dzieci romskich. Pracę tę wykonują pedagodzy znający metodykę pracy w grupach zróżnicowanych kulturowo – poświęcają szczególną uwagę dzieciom romskim, traktując je, na wczesnym poziomie edukacji, jako dzieci obcojęzyczne i dwukulturowe. Zadaniem nauczyciela wspomagającego jest bieżący nadzór nad postępami dzieci w nauce, prowadzenie zajęć wyrównawczych, pomoc w odrabianiu lekcji, stały kontakt z rodziną.

Doświadczenia zdobyte w trakcie realizacji Pilotażowego Programu Rządowego
na Rzecz Społeczności Romskiej w Województwie Małopolskim na lata 2001 – 2003 oraz opinie nauczycieli pracujących z uczniami romskimi wskazują, że dzieciom romskim (często ze słabą lub wręcz bez znajomości języka polskiego) brakuje wstępnej edukacji oraz socjalizacji, jakie zapewnia edukacja przedszkolna oraz tzw. klasa zerowa.
W związku z tym szczególnie ważne jest umożliwienie (dofinansowanie) uczęszczania dzieci romskich do przedszkoli i klas zerowych.

Zmiana sytuacji edukacyjnej polskich Romów jest bardzo ważna w kontekście panującego w tej grupie bezrobocia. Pod koniec XX wieku w ponad 40% rodzin romskich w Polsce nie było żadnej osoby aktywnej zawodowo. Sytuacji w tym zakresie nie poprawiła też realizacja Pilotażowego programu rządowego na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001-2003, pokazują to wyniki badań zaprezentowanych przez Małgorzatę Leśniak. Ustaliła ona, że w badanej przez nią populacji aż 78,7% Romów, to osoby nieaktywne zawodowo. Wśród nich najliczniejszą grupę stanowili bezrobotni (48,6% badanych), następnie emeryci i renciści (18,8%), a dalej osoby uczące się (4,3%).
Aż 7,1% badanych nie udzieliło odpowiedzi na pytanie o pozycję na rynku pracy. Wśród osób zawodowo czynnych (19,8% wszystkich badanych) niemal 87% to pracownicy fizyczni. Pozostałe 10% stanowią pracownicy umysłowi. 3% aktywnych zawodowo respondentów nie sprecyzowało swojej pozycji na rynku pracy. Według danych posiadanych przez MSWiA w dziesięciu gminach województwa małopolskiego, zamieszkałych przez Romów, z pomocy społecznej korzysta 75% rodzin romskich (a w niektórych z tych gmin nawet 95%). Rodziny te objęte są wszystkimi formami świadczeń: zasiłkami pieniężnymi, opłacaniem posiłków dzieciom uczęszczającym do szkoły, pomocą rzeczową, w tym także zakupem opału. Podobna sytuacja ma miejsce w miastach Górnego i Dolnego Śląska, gdzie również znajdują się skupiska Romów Karpackich. Dlatego MAiC za ważny segment Programu uznało działania aktywizujące Romów na rynku pracy oraz zadania zmierzające do zwiększenia zainteresowania Romów uczestnictwem w kursach wzbogacających kwalifikacje zawodowe, a także poszerzenie oferty prac interwencyjnych przeznaczonych dla Romów. Ważnym czynnikiem wpływającym na poprawę sytuacji jest postępująca aktywizacja romskich liderów, którzy poprzez działania społeczne chcą wspomóc swoją społeczność. Jednym z przejawów tego procesu jest powstawanie stowarzyszeń romskich, które w ostatniej dekadzie intensywnie rozwinęły swoją działalność, a celem ich jest poprawa sytuacji swojej grupy i jej integracja obywatelska.

Oprócz działań skierowanych bezpośrednio do Romów o charakterze pomocowym, socjalnym Program ma za zadanie walkę z negatywnym stereotypem Cygana obecnym
w społeczeństwie większościowym. Dlatego bardzo duża liczba projektów finansowanych przez MAiC dotyczy promocji kultury romskiej, wiedzy o tej społeczności, wzajemnego poznania się przedstawicieli różnych grup społecznych. Od roku 2004 w Polsce ukazały się setki książek, podręczników, przewodników, książek dla dzieci w języku romskim oraz polskim. Praktycznie w każdym większym mieście Polski organizowane są przeglądy zespołów romskich, dni kultury romskiej bądź festiwale.

Od kilku lat trwają również prace nad kodyfikacją języka romani, ukazało się kilka bardzo ciekawych pozycji podręczników, rozmówek oraz elementarzy dla dzieci romskich. Wszystkie te działania miały ogromny wpływ na zwiększenie wiedzy samych Romów
o swej historii i kulturze oraz wymiernie wpłynęły na zmianę wizerunku tej społeczności
w społeczeństwie większościowym.

Analiza sprawozdań z realizacji Programu w latach 2004-2010 pokazuje, że mimo wielu zrealizowanych projektów (w tym okresie było to  3778  projektów) oraz wielu sukcesów w różnych dziedzinach życia społeczności romskiej w Polsce, cele wyznaczone przez autorów Programu są celami długofalowymi, których realizacja będzie trwała kilka dekad. Dlatego jeśli Rząd Polski oraz rządy innych państw Unii Europejskiej będą chciały nadal realizować działania skierowane do Romów, będą musiały wziąć pod uwagę fakt, że zauważalna poprawa życia tej mniejszości oraz jej integracja ze społeczeństwem większościowym może nastąpić dopiero po zmianach pokoleniowych, a więc po kilku, nawet kilkudziesięciu latach. Oczywiście w okresie światowego kryzysu może pojawić się pokusa rezygnacji z realizacji programów dla Romów, należy jednak pamiętać, że brak mądrych rozwiązań dotyczących mniejszości romskiej w Europie Wschodniej w okresie przed rokiem 1989 doprowadził na Słowacji, Węgrzech, Rumunii, Bułgarii do sytuacji wręcz tragicznej, w której miliony ludzi żyją w gettach, bez pracy, edukacji, pomocy socjalnej. Cechą charakterystyczną tych grup, od co najmniej 20, lat jest niekontrolowany boom demograficzny, nierzadko 16-18 letnie młode kobiety mają już po 5-6 dzieci. Według wielu demografów taka sytuacja spowodować może\, że około roku 2060 na Słowacji Romowie będą grupą większościową. Dlatego brak kompleksowych, długofalowych programów skierowanych do społeczności romskiej może doprowadzić do sytuacji, w której państwo będzie musiało wydać o wiele większe fundusze, nie na poprawę sytuacji, ale na nie dopuszczenie do tragedii społecznej.

Strona programu: http://www.msw.gov.pl/portal/pl/185/2982/Tresc_Programu.html