Artykuły

Romowie w Bułgarii

Romowie pojawili się w Bułgarii między XII a XIV stuleciem. Po zajęciu państwa przez Turków pod koniec XIV wieku wielu Romów przyjęło Islam. Prawo wydane w 1530 r. przez Sulejmana Wspaniałego dla regionu Rumelii zaznacza różnice między Cyganami-muzułmanami a nie-muzułmanami. Pierwsi płacili niższe podatki. Od XV do XIX w. wielu Romów osiedliło się w miastach i na wsiach na terenie całego Imperium Osmańskiego. Część z nich prowadziła nadal koczowniczy tryb życia i zachowała swoje tradycyjne zawody. Romowie byli bardzo przydatni, zwłaszcza jeśli świadczyli usługi wojsku. Naprawiali broń i zbroje, oporządzali konie, wykonywali rozmaite prace na rzecz armii osmańskiej.
Druga wielka fala romskiej migracji przypada na wiek XVII i XVIII, kiedy na tereny Bułgarii przybywają uciekinierzy z Księstw Naddunajskich: Wołoszczyzny i Mołdawii. Uciekinierzy byli niewolnikami, którzy poszukiwali schronienia w Imperium. Proces ten zwiększył się w XVII i XVIII wieku. Informacje demograficzne o Romach na ziemiach bułgarskich w tym okresie są niepełne i niewiarygodne.
Ostatnia fala migracji romskiej na tereny Bułgarii nastąpiła w drugiej połowie XIX w. i początku XX, po zniesieniu niewolnictwa w księstwach Mołdawii i Wołoszczyzny. Imigracja Romów z krajów sąsiednich, głównie z Rumunii i Grecji, kontynuowana w XX w., związana była ze zmianą granic państwowych w wyniku wojen bałkańskich oraz dwóch wojen światowych.
W roku 1886 nowy rząd bułgarski ustanowił dekret zabraniający wędrownego trybu życia. Tzw. prawo graniczne miało być stosowane w celu zapobiegania imigracji ludności romskiej, nie było jednak egzekwowane. W wyniku przemian gospodarczych (a nie nakazów prawnych) duża część Romów zatrudniła się w nowo otwartych zakładach przemysłowych, np. fabrykach włókienniczych w Sliwen.
W roku 1901 nastąpiły w Bułgarii zmiany w ordynacji wyborczej, które pozbawiły Romów prawa do głosowania. Zgromadzenie Narodowe 31 V 1901 r., przyjęło „prawo o zmianie ordynacji wyborczej”. Zgodnie z jego postanowieniami prawa wyborcze muzułmańskich Romów, których w tym czasie w Bułgarii była większość i ludności prowadzącej wędrowny tryb życia zostały zawieszone. Odpowiedzią było zwołanie pierwszej romskiej konferencji w Vidin, jeszcze w tym samym 1901 r., gdzie postanowiono rozpocząć kompanię w celu odwołania tych niekonstytucyjnych (według Romów) zmian prawnych. Bułgarski prawnik Marko Markov oraz ówczesny lider bułgarskich Romów Ramadan Ali sporządzili petycję, w której żądali takich samych praw dla Romów w Bułgarii jak i dla reszty mieszkańców kraju. Brak odpowiedzi władz  doprowadził do zwołania w Sofii 19 XII 1905 r. pierwszego Kongresu Romskiego. Delegaci ponownie przedstawili swoje postulaty władzom Bułgarii. Ostatecznie Zgromadzeni Narodowe uchwaliło nowe prawo wyborcze, które odwołało ograniczenia praw wyborczych Romów w Bułgarii.
Podczas II wojny światowej, pod naciskiem Niemiec, car Borys III zdecydował się na przystąpienie Bułgarii do Paktu Berlińskiego. Wojska niemieckie stacjonowały w Bułgarii. W maju 1942 r. wydano dekret nakazujący Romom obowiązkowe zatrudnienie. Zabroniono im przebywać w centrum Sofii, nie mogli korzystać z tramwajów, małżeństwa pomiędzy Romami a Bułgarami zostały zabronione. Od roku 1943 w Sofii i innych dużych bułgarskich miastach policja kontrolowała restauracje, bary, kawiarnie w poszukiwaniu „próżniaków”. Wszyscy Romowie, którzy nie potrafili udowodnić zatrudnienia zostali deportowani do pracy przy żniwach, budowie dróg, na kolei bądź w innych miejscach użyteczności publicznej. Władze starały się również ograniczyć przemieszczanie Romów po kraju, pod pretekstem „roznoszenia przez Cyganów chorób zakaźnych, przede wszystkim tyfusu plamistego”. Choć trudno dokładnie ocenić ilu bułgarskich Romów zostało zabitych podczas II wojny światowej szacuje się, że 5 tys. Romów z tego kraju zginęło podczas Holocaustu. Jest to jeden z najniższych wskaźników śmierci przedstawicieli tej grupy w Europie Wschodniej w tym okresie. Należy pamiętać, że w roku 1939 na terenie Bułgarii żyło ponad 100 tys. Romów.
Po zajęciu Bułgarii przez Armię Czerwoną w 1944 r. i powstaniu rządu komunistycznego  zaczęto zachęcać po raz pierwszy Romów do rozwoju własnej grupy etnicznej. Pojawiły się romskie teatry oraz gazety. Partia komunistyczna zmienia kurs w latach 50. XX wieku, kiedy wielu romskich liderów zostało odsuniętych od życia publicznego. Przestano używać nazwy Cyganie, zamiast niej wprowadzono liczne eufemizmy w rodzaju „ciemnoskórzy obywatele”, „dzieci, które nie mówią po bułgarsku”. Przestano całkowicie wspierać rozwój kultury romskiej.  Priorytetem władz stało się zapewnienie stałego miejsca zamieszkania i regularnego zajęcia dla wszystkich Romów. Zakazano koczowniczego tryb życia. Spis ludności z 1956 roku wykazał 197865 Romów mieszkających w Bułgarii.
W latach 70. XX w. 80% bułgarskich Romów uczęszczało do oddzielnych szkół, a „ponad 50% dzieci romskich w Bułgarii mieszkało w domach dziecka”. Według raportu Komitetu Centralnego Bułgarskiej Partii Komunistycznej (KC BPK) z roku 1978, tylko 30% dzieci romskich kończyło szkołę podstawową, podczas gdy liczba tych, które ukończyły szkołę średnią, była znikoma. Ponadto, w raporcie stwierdzono, że „ponad 50% Cyganów w wieku powyżej trzydziestego roku życia było analfabetami.
Ostatni etap rządowej polityki wobec Romów zbiegł się z „Procesem Odnowienia” z lat 1984-1985, którego celem była asymilacja bułgarskich Turków za pomocą „naukowych dowodów na ich bułgarskie pochodzenie” oraz przymusowej zmiany nazwisk. Kiedy realizacja tej polityki w stosunku do Romów okazała się bezskuteczna, oficjalnie zaczęto zaprzeczać istnieniu w Bułgarii Romów. Władze uznały społeczność romską oficjalnie za nieistniejącą.
Po roku 1989 warunki życia społeczności romskiej pogorszyły się diametralnie. Niewystarczające wykształcenie, niewielkie doświadczenie zawodowe oraz częsta dyskryminacja w miejscu zatrudnienia doprowadziły do sytuacji, w której ponad 88% bułgarskich Romów jest bez pracy. Ich dochody są bardzo niskie i nieregularne, składają się głównie ze świadczeń społecznych i przychodów z pracy sezonowej w rolnictwie i budownictwie, z recyklingu i zbierania złomu w miastach oraz grzybów i ziół w górach i lasach oraz oferowaniu innych tanich usług reszcie społeczeństwa. Według pracowników socjalnych, około jedna trzecia Romów ma dodatkowy dochód ze zbierania złomu. Raporty publikowane przez Europejską Komisję przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji alarmują, że romskie dzielnice zamieniają się w getta. Większość osiedli to slumsy, zbudowane z tego co ich mieszkańcy zdołali znaleźć, wzniesione bez pozwoleń na budowę. Miejsca te najczęściej są własnością gmin. Ludzie żyjący w tych dzielnicach nie mają dostępu do podstawowych mediów, opieki zdrowotnej czy transportu publicznego.
Wielkim zaskoczeniem były dane opublikowane przez Narodowy Instytut Statystyczny w roku 2011, z których wynikało, że Romów w Bułgarii mieszka 325343 osób. Sami Romowie są przekonani, że ich liczba w tym kraju jest znacznie wyższa niż podana przez władze kraju. Niezależni eksperci, organizacje pozarządowe oraz przedstawiciele społeczności romskiej uważają, że Romów w Bułgarii jest pomiędzy 750 a 800 tys., co stanowi 10-12% całości populacji. Jeśli chodzi o podziały religijne prawie 40% Romów to prawosławni, 39% to muzułmanie, 15% stanowią protestanci, katolików jest około jednego procenta.
Problemy stojące przed Romami w Bułgarii są liczne i złożone. Niezbędne do ich rozwiązania są aktywność oraz powszechne uczestnictwo Romów w życiu politycznym, w celu reprezentowania swojej społeczności.