Artykuły

Polityka wobec Romów w Polsce po roku 1989

Zajmując się polityką władz III RP wobec Romów należy stwierdzić, iż podobnie
jak to miało miejsce w okresie PRL, stanowili oni bardziej „problem socjalny” niż polityczny. Wynikało to z niewielkiej aktywności politycznej tej mniejszości i jej złej sytuacji ekonomicznej. Polskie partie polityczne poza ogólnymi hasłami o przestrzeganiu praw ludności romskiej i sprzeciwianiu się rasistowskim wystąpieniom części polskiego społeczeństwa nie odnosiły się w swoich programach do tej grupy narodowej. Podobnie postępowała polska administracja państwowa, jej działania odnoszące się do ludności romskiej nie były efektem spójnej polityki, lecz próbami zażegnania konkretnego problemu czy też konfliktu społecznego.

Społeczność Romów w Polsce określa się na 20-25 tys. osób (nie licząc Romów z Rumunii przybyłych po 1990 roku, którzy tworzą własne enklawy). Z kolei wyniki narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań z 2002 r. wykazały deklarację przynależności do tej mniejszości etnicznej niespełna 12 731 osób, czyli 0,033% ogółu społeczeństwa. Według danych podawanych przez autorów „Rządowego Programu na Rzecz Społeczności Romskiej w Polsce” przedstawicieli tej społeczności żyje w naszym kraju od 25 000 do 35 000. Można uznać, że rozbieżności w liczbach podanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz szacunkach ośrodków niezależnych całkowicie dyskredytują demograficzną analizę dokonaną na podstawie danych dostarczonych przez rachmistrzów.

Zdarzeniem, które wpłynęło na sytuację polskich Romów w pierwszej połowie lat 90., były rozruchy antyromskie w Mławie. W tej miejscowości zamieszkiwanej przez 92 rodziny romskie (około 600 osób), mieszkali obok siebie, do tej pory w zgodzie Polacy i Romowie. Sytuacja uległa zmianie po wypadku samochodowym z dnia 23 VI 1991 r., w którym 17 letni Rom spowodował śmierć 21-letniego Polaka oraz kalectwo 17-letniej Polki. Sprawca zbiegł z miejsca wypadku, lecz pomimo iż został doprowadzony na policję przez wójta romskiego, polska społeczność Mławy zaatakowała domy zamieszkane przez Romów. W wyniku trwających wiele dni zajść zniszczono mienie o wartości szacowanej na ponad 2 mld starych zł. Wydarzenia mławskie i podobne wystąpienia polskiej ludności przeciwko Romom w Strzelinie, uzmysłowiły polskim władzom konieczność wypracowania polityki wobec Romów. Dały również asumpt do pogłębionej analizy sytuacji społeczności romskiej w Polsce dokonanej przez członków Komisji Mniejszości Narodowych
i Etnicznych. Negatywne stereotypy Romów funkcjonujące w polskim społeczeństwie wynikały z postrzegania tej społeczności, jako z natury złej (sądzi tak ponad 42% badanych) oraz unikającej pracy (ponad 75% badanych). Ponad 84% Polaków sprzeciwia się większej pomocy udzielanej Romom ze strony instytucji państwowych, niż reszcie społeczeństwa. Ważnym wydarzeniem w życiu społeczno-politycznym Romów w Polsce był przeprowadzony w Warszawie w dniach 6-8 IV 1990 r. IV Światowy Kongres Romów. Jednym z wiceprezydentów tej organizacji skupiającej wszystkie społeczności romskie rozsiane w świecie został polski Rom Stanisław Stankiewicz. Wydarzenie to zapoczątkowało działania integrujące środowisko romskie w Polsce i upowszechniło nieobecny do tej pory w sferze publicznej etnonim „Rom”, zamiast funkcjonującego w społeczeństwie polskim, posiadającego negatywną konotację określenia „Cygan”. Za sprawą medialnych doniesień Kongres przyczynił się do zwiększenia uwagi społeczeństwa polskiego i polskiego rządu sprawami romskimi.

Transformacja ustrojowa wiązała się dla Romów z wieloma niekorzystnymi zjawiskami (bezrobocie, ubóstwo, nierówny dostęp do ochrony zdrowia), jednak w tym okresie uzyskali oni podstawowe prawa gwarantowane mniejszością. Zmiany zachodzące w Polsce po 1989 r. umożliwiły podjęcie działań służących podtrzymywaniu tożsamości narodowej i kultywowaniu własnej kultury. W tym nurcie znajduje swoje miejsce wydawany od 1990 r. w Białymstoku miesięcznik dla Romów „Rrom p-o Drom” redagowany przez Stanisława Stankiewicza. W piśmie publikowane są artykuły w romani oraz w języku polskim. Od 1995 r. Stowarzyszenie Romów w Polsce wydaje, skierowany przede wszystkim do czytelnika polskiego, kwartalnik „Dialog Pheniben”. Programy poświęcone Romom ukazują się w ramach programów dla mniejszości narodowych w regionalnych oddziałach TVP i PR. Oddział Kraków TVP, jako pierwszy w Polsce, realizuje raz w miesiącu program informacyjny, częściowo w języku romskim. Próbą aktywnego włączenia się Romów w powstające po 1989 r. społeczeństwo obywatelskie był udział w kampanii wyborczej w 1991 r. Andrzeja Mirgi i Stanisława Stankiewicza, jako kandydatów na posłów do Sejmu RP. Andrzej Mirga startował jeszcze raz w 1993 r. z listy Unii Wolności. Choć bez sukcesu (kandydaci nie znaleźli zdecydowanego poparcia nawet wśród samych Romów), były to jedyne jak dotąd próby wprowadzenia reprezentantów Romów do parlamentu.

Na podstawie raportu „Romowie–bezrobocie. Elementy opisu położenia społecznego Romów w Polsce w 1999 roku”, przygotowanego przez Stowarzyszenie Romów w Polsce na zlecenie Krajowego Urzędu Pracy, można stwierdzić, że:

- co trzeci badany Rom nie ma ukończonej szkoły podstawowej,

- tylko 0,8% badanej populacji posiada wykształcenie wyższe,

- zaledwie 43% badanych wskazało pracę zawodową jako źródło dochodów swoich rodzin,

- wprawdzie 32% badanych deklaruje chęć pracy zawodowej, ale aż 56% nie udzieliło
na pytanie o zainteresowanie podjęciem pracy żadnej odpowiedzi, ponadto pojawiło
się specyficzne uzasadnienie braku chęci wykonywania pracy zarobkowej, zakorzenione
w tradycji, w rodzaju „u Cyganów nie ma tego”,

- tylko około 30% badanych Romów miało kontakty z urzędami pracy,

- zaledwie 25% badanych wyraziło chęć uczestniczenia w kursach przygotowania zawodowego, mimo bardzo niskiego poziomu wykształcenia.

W świetle powyższych danych, społeczność romską można uznać za szczególnie zagrożoną długotrwałym bezrobociem i stosunkowo słabo przygotowaną do korzystania
z powszechnie dostępnych instrumentów wspierania przedsiębiorczości. Spośród wszystkich grup romskich Romowie Karpaccy (zwani też Romami Górskimi lub Bergitka Roma) w największym stopniu dotknięci zostali tym problemem. Niemal cała tamtejsza populacja romska jest bezrobotna i utrzymuje się dzięki pomocy społecznej.

Romowie w coraz większym stopniu odnajdują swoje miejsce w strukturach demokratycznych powstałych po 1989 roku, jednak mimo rodzącej się świadomości o konieczności współpracy, nadal wielką rolę odgrywają podziały wewnątrzkulturowe. Wśród polskich Romów można dostrzec wyraźne objawy zróżnicowania społecznego. Kryteria podziałów to przede wszystkim język (to głównie poprzez dialekt Romowie odróżniają siebie nawzajem), przestrzeganie tradycji i norm postępowania.

W końcu lat 90-tych XX wieku trudna sytuacja społeczności romskiej, szczególnie na południu Polski oraz niemożność poradzenia sobie z nią przez władze samorządowe spowodowała podjęcie specjalnych działań przez administrację państwową. W rezultacie prac Międzyresortowego Zespołu ds. Mniejszości Narodowych oraz serii konsultacji z władzami lokalnymi i stowarzyszeniami romskimi w dniu 13 II 2001 r. Rada Ministrów przyjęła do realizacji „Pilotażowy Program Rządowy na Rzecz Społeczności Romskiej na lata 2001-2003”. Miał on spowodować poprawę warunków życia najbiedniejszej części społeczności romskiej w Polsce – Romów Karpackich (Bergitka Roma) zamieszkujących Małopolskę. Władze polskie uznały, iż ta grupa Romów cechowała się najwyższym poziomem deprywacji społecznej, przejawiającej się wysokim poziomem bezrobocia, ubóstwem, niskim poziomem wykształcenia, zwiększonym poczuciem zagrożenia oraz małym udziałem w przestrzeni publicznej. W związku z tym planowano zniwelować upośledzenie społeczne Bergitki Romy w dziedzinie: oświaty, zatrudnienia, ochrony zdrowia, poziomu higieny, warunków mieszkaniowych i udziału w społeczeństwie obywatelskimi. Mimo pewnych problemów oraz zastrzeżeń władze ministerialne, samorządowe oraz sami Romowie pozytywnie ocenili efekty programu pilotażowego, dlatego w roku 2004 rozpoczęto realizację „Rządowego Programu na Rzecz Społeczności Romskiej w Polsce”, który dał Romom niespotykane dotąd możliwości do zachowania swojej tożsamości, edukacji, powstawania nowych organizacji oraz uczestnictwu w życiu społecznym i politycznym kraju. Żadna do tej pory mniejszość narodowa czy etniczna nie miała przyznawanych tak dużych dotacji na realizację swoich celów (rocznie jest to około 10 mln złotych). W latach 2004 – 2012 zrealizowano dzięki tym funduszom setki projektów na rzecz społeczności romskiej w dziedzinach edukacji, pomocy społecznej, integracji, zachowania tradycji oraz kultury romskiej.