Artykuły

Muzyka romska

Przez setki lat muzyka romska tak jak i sami Romowie przeszła bardzo długą
i interesującą drogę. Romska podróż nadała jej unikatowe, charakterystyczne brzmienie.
W muzyce tej możemy odnaleźć elementy kultury i muzyki wszystkich narodów, które Romowie napotykali na swej drodze: Hindusów, Greków, Arabów, Persów, Turków, Słowian, Francuzów, Niemców czy Celtów. Lokalna muzyka danej społeczności była przez Romów przyswajana i wykonywana, a jednocześnie rozbudowywana
i przetwarzana na styl romski. Niektórzy muzykolodzy uważają, że Romowie deportowani z Portugalii do Brazylii mieli wkład w powstanie samby.
Muzyka jest ważnym elementem życia codziennego każdej romskiej rodziny. Oczywiście nie dla wszystkich Romów jest ona źródłem utrzymania, większość muzykuje dla własnej przyjemności i we własnym gronie. Dlatego są tacy, którzy uważają,
że prawdziwa muzyka romska to „muzyka grana przez Romów dla Romów i śpiewana po romsku”.

Najsilniejsze tradycje muzyki romskiej obserwujemy w krajach Środkowej
i Wschodniej Europy, w tym na Węgrzech, w Rumunii oraz krajach byłej Jugosławii.
W tych miejscach muzyka romska stała się częścią tradycji i kultury społeczeństw większościowych, grywana jest na weselach, pogrzebach oraz wszelkiego rodzaju spotkaniach i imprezach okolicznościowych.
Wzrost popularności kapel romskich oraz muzyków romskich, którzy przemierzali Europę można datować na wiek XVIII i XIX. W tym czasie pojawiają się pierwsze „gwiazdy” muzyki romskiej, bardzo popularne, szanowane i bogate. Wystarczy tylko wspomnieć o „Napoleonie skrzypiec” jak go nazywano – Janosu Biharim, romskim wirtuozie skrzypiec, który grywał na dworze cesarskim czy podczas Kongresu Wiedeńskiego. W wieku XIX mamy już cały poczet znanych romskich rodzin, które potrafią bardzo dobrze sprzedawać swoje usługi. W wieku XIX i XX obserwujemy popularyzację i wzrost ilości orkiestr romskich, koncertujących głównie w krajach Europy Wschodniej. Popularność orkiestr trwa do dnia dzisiejszego, wiele z nich odnosi sukcesy, a jej członkowie są uważani za wielkich artystów oraz wysokiej klasy profesjonalistów. Wspomnijmy o Budapeszt Gypsy Symphony Orchestra, znanej również jako 100 Skrzypiec. Wszyscy członkowie orkiestry pochodzą z najznamienitszych romskich dynastii muzyków, zamieszkujących Węgry
(Lakatos, Berki, Boross).
Flamenco jest stylem muzyki i tańca, wpisanym na stałe w kulturę Hiszpanii,
a szczególnie w rejon Andaluzji. Uważa się, że flamenco to muzyka andaluzyjskich Romów, wykonywana przez nich samych dla swoich społeczności (ludzie z Andaluzji, co ciekawe, którzy dorastali pośród Romów są nazywani „flamenco” – jedną z takich osób jest sam wielki Paco de Lucia). Jest wiele teorii dotyczących pochodzenia i znaczenia słowa flamenco. Jedni uważają, że jest ono synonimem słowa „Cygan”, inni że pochodzi od arabskiego słowa „fellahmengu” oznaczającego zbiegłego chłopa, banitę. Jeszcze inni szukają rozwiązania we Flandrii! W języku hiszpańskim flamenco znaczy również flamandzki. Ludzie w Hiszpanii wierzyli, że Flandria jest miejscem pochodzenia Romów. Niezależnie od wątpliwości możemy z pewnością stwierdzić, że flamenco jest najbardziej popularną muzyką folkową w Europie.

Pierwsze wzmianki w literaturze dotyczące flamenco pochodzą z roku 1774. Początkowo było wykonywane w sekrecie, w romskich domach, w rejonie Sewilli oraz Kadyksu, bez wykorzystania instrumentów. Złoty wiek flamenco przypada na lata 1869 – 1910, kiedy gatunek bardzo szybko się rozwijał i stawał się bardzo popularny. Zaczęto organizować biletowane koncerty, wielką sławę zaczęli zyskiwać tancerze flamenco, których podczas koncertów wspierali gitarzyści – tak narodziła się nowa forma sztuki – gitara flamenco.
W XIX wieku związek flamenco z Romami stał się bardzo popularnym wątkiem
w całej Europie. Wielu kompozytorów tworzyło muzykę oraz opery wykorzystując tematy
z pogranicza kultury romskiej oraz flamenco. Koncert flamenco od tej pory stały się podstawową atrakcją każdej XIX wiecznej podróży do Hiszpanii, nie tylko Andaluzji.
Współczesne flamenco możemy podzielić na trzy style, ale nas interesuje juerga, który jest najbardziej tradycyjny, spontanicznie wykonywany podczas romskich spotkań (przypomina jazzowe „jam session”). Zawiera w sobie elementy tańca, śpiewu i palmas (klaskanie). To flamenco jest żywiołowe i dynamiczne, wykorzystuje lokalne instrumentaria oraz nastroje słuchaczy. Opowiada tańcem historię, w której gesty i ruchy wyrażają stany emocjonalne bądź podkreślają znaczenie słów.

Powstanie gatunku zwanego Gypsy Jazz, bądź Gypsy Swing łączy się z osobą gitarzysty romskiego pochodzenia Jeana „Django” Reinhardta, który rozpoczynał swoją karierę w Paryżu,  w latach trzydziestych XX wieku. Reinhardt był jednym z najbardziej znanych i wybitnych gitarzystów tworzących we Francji od lat trzydziestych do pięćdziesiątych XX wieku. W swej twórczości jak nikt inny potrafił połączyć romskie brzmienie i barwę ze swingiem. Jego widzenie muzyki i gry na gitarze do dnia dzisiejszego ma wpływ na następne pokolenia artystów.

Współpraca po między Reinhardem a skrzypkiem Stéphanem Grappellim zaowocowała w roku 1934 powstaniem jednej z pierwszych w Europie grup jazzowych
o nazwie „Quintette du Hot Club de France”. Zespół grał nie używając perkusji, z gitarą akustyczną jako instrumentem prowadzącym. Ważną rolę pełniły oczywiście skrzypce oraz klarnet i akordeon. Zespół był bardzo popularny w latach trzydziestych XX wieku, o czym świadczą liczne tourne  „Quintette du Hot Club de France” po wielu krajach europejskich. Muzycy zawiesili działalność grupy we wrześniu 1939 roku, w związku z wybuchem II wojny światowej. W roku 1946 zespół został reaktywowany pod tą samą nazwę, ale ze zmienionym składem. Reinhardt oraz Grapelli stworzyli jeden z najbardziej eleganckich, trwałych oraz wpływowych stylów jazzu w historii tej muzyki.
Pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku Gypsy Jazz stał się bardzo popularny
w krajach bloku wschodniego, szczególnie w Rumunii. W roku 1980 Rumuńskie Ministerstwo Kultury zakazało wykonywania tego gatunku muzyki, uważając, że ma ona „nieautentyczny charakter, zagrażający muzyce narodowej”.
Gypsy Jazz obecnie rozkwita na całym świecie, wzrasta liczba zespołów wykonujących ten rodzaj muzyki, gatunek ma coraz większe rzesze zwolenników oraz fanów. Odbywa się coraz więcej festiwali, które wzbudzają coraz większe zainteresowanie. Najważniejsze z nich to: Festiwal de Jazz Django Reinhardt At Samois–sur– Seine we Francji, Django Memorial Festival w Augsburgu w Niemczech czy Django Reinhardt Jazz Festival w Liberchies w Belgii, gdzie 23 stycznia 1910 roku urodził się Reinhardt.
Najbardziej rozpoznawalną i popularną grupą tworzoną przez Romów jest Gipsy Kings. Reprezentuje ona styl Rumba Catalana, który jest połączeniem muzyki pop oraz klasycznego flamenco. Grupa powstała w południowej Francji, we wsi  Arles, w latach siedemdziesiątych XX wieku, kiedy bracia  Nicolas i Andre Reyes (po hiszpańsku Reyes znaczy królowie), synowie artysty flamenco Jose Reyesa wraz ze swymi kuzynami z rodziny Baliardo tworzą grupę  Los Reyes. Rodzice muzyków byli Romami, którzy uciekli z Katalonii podczas hiszpańskiej wojny domowej, w obawie przed prześladowaniami. Pierwsze lata zespołu to nieustanna podróż oraz granie na weselach, imprezach lub po prostu na ulicach; właśnie w tym okresie nazwa zostaje zmieniona na Gipsy Kings. W roku 1986 zespól spotyka producenta, Clauda Martineza i od tej pory staje się międzynarodową gwiazdą. W latach 1986 – 2007 grupa sprzedaje ponad 18 milionów swoich płyt i koncertuje na całym świecie! W roku 1989 zespół gra koncert w legendarnej  Royal Albert Hall w Londynie. O sukcesie zespołu zadecydowało specyficzne, rozpoznawalne brzmienie przejmującej gitary flamenco, wkomponowanej w melodykę rumby oraz pełnych emocji wokali.

Obecnie w Polsce podobnie jak i na całym świecie możemy zaobserwować zmianę podejścia Romów do swej kultury, w tym i muzyki. Tradycja do tej pory przekazywana dzieciom przez rodziców czy dziadków, nieistniejąca i niefunkcjonująca poza romską społecznością coraz chętniej jest prezentowana szerokiej publiczności, świadczy o tym ogromna liczba zespołów romskich, festiwali muzyki i kultury romskiej czy przeglądów talentów romskich organizowanych w Polsce ostatnimi laty.
Patrząc na świat artystyczny Romów po roku 1945 należy wspomnieć o Edwardzie Dębickim, który dzieciństwo spędził w tym samym taborze co romska poetka Bronisława Wajs „Papusza”. W roku 1955 założył Cygański Teatr Muzyczny „Terno” a od roku 1990 jest organizatorem odbywających się w Gorzowie Wielkopolskim Międzynarodowych Spotkań Zespołów Cygańskich „Romane Dyvesa”.

W roku 1948 powstaje w Poznaniu legendarny już romski zespól muzyczno– taneczny „Roma”, który koncertował prawie na całym świecie do roku 1978, kiedy po zakończeniu turnee po Szwecji prawie wszyscy członkowie zespołu postanowili zostać imigrantami. Reaktywowany ponownie w połowie lat 80 XX wieku rozpada się na początku lat 90. Od tej pory członkowie „Romy” zakładają własne zespoły bądź rozpoczynają kariery solowe.
Na uwagę zasługuje zespól o tej samej nazwie – Cygański Zespół Pieśni i Tańca „Roma”, założony przez Cezarego Majewskiego (członka zespołu „Roma”) we Włocławku, jako artystyczna kontynuacja wcześniejszych zespołów o tej samej nazwie. W „Romie” na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, występował też wirtuoz skrzypiec, aranżer i kompozytor Miklosz Deki Czureja, który na swym koncie ma 12 płyt, koncerty na całym świecie oraz współpracę z Teatrem Buffo czy Michałem Urbaniakiem. Swoją karierę w zespole „Roma” rozpoczynali również Bogdan Trojanek oraz Don Wasyl. Don Wasyl jest pomysłodawcą oraz dyrektorem Międzynarodowego Festiwalu Piosenki
i Kultury Romów, który był organizowany od roku 1997 do 2008 w Ciechocinku. Oprócz organizacji festiwali Don Wasyl koncertuje solowo oraz w ramach projektu Don Wasyl & Cygańskie Gwiazdy. Na stronie internetowej zespołu można przeczytać, że nagrali: 3 płyty analogowe, 20 kaset, 30 CD, z czego 11 to złote płyty.
Powinniśmy również wspomnieć o pieśniarce i poetce Teresie Mirdze, która wspólnie ze swym zespołem Kałe Bała wykonuje kompozycje własne i pieśni cygańskie śpiewane od setek lat przez Romów na terenie całej Europy Środkowej i Wschodniej.
Jest jeszcze wiele, wiele innych zespołów działających na terenie całego kraju, które są może mniej znane, ale  na pewno zasługują na naszą uwagę.

Niewiele osób wie, że Romowie mają swój hymn – „Gelem, Gelem” (często znany pod innymi tytułami: „Dzelem, Dzelem”, „Opre Roma” czy „Romale Shavale”). Słowa hymnu zostały napisane przez jugosłowiańskiego kompozytora Jarko Javanovica do tradycyjnej melodii. Utwór został uznany przez delegatów I Światowego Kongresu Romów w roku 1971  za hymn romski.