Aktualności

Międzynarodowa konferencja w Tarnowie

1 grudnia 2012 roku w Tarnowie odbyła się międzynarodowa konferencja „Te Irina
e rromane ćhibǎqe aj kulturaqe lenqo evroputno buxlipen” („Współczesnej sytuacja języka romskiego”) zorganizowana przez Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Adam Bartosz)
i francuski Institut National des Languages et Civilisations Orientales (Marcel Courthiade) w ramach projektu Przywrócenie romskiemu językowi i kulturze europejskiego wymiaru. Była to pierwsza w Polsce konferencja prowadzona w języku romskim symultanicznie tłumaczona na język polski i angielski.

RELACJA FOTOGRAFICZNA – TUTAJ

Marcel Courthiade w następujący sposób wyjaśnił motywy zorganizowania konferencji:

We współczesnym świecie Romowie, podobnie jak wiele innych narodowości a nawet narodów, stają przed coraz bardziej skomplikowanymi wyzwaniami: począwszy od zaprzeczania swojej tożsamości, języka, dziedzictwa a nawet istnienia, poprzez doświadczanie powszechnej pogardy, lekceważenia, nieuwagi, zaniedbania, braku zrozumienia i zapomnienia, po wezwania do działań takich jak ukonstytuowanie państw narodowych. Język romski znajduje się obecnie w dwuznacznej pozycji, jest przy tym poddawany bezprecedensowym ograniczeniom: wczoraj funkcjonujący w dość żywej postaci w ustnej komunikacji grupowej, dziś awansował (czy może raczej został zredukowany?) do rangi przedmiotu szkolnego, środka komunikacji w polityce krajowej
i międzynarodowej, języka używanego w mediach i literaturze (choć głównie w kanałach niszowych) oraz narzędzia afirmacji tożsamości.

Język romski jest wartością samą w sobie i musi przejść przez obecne wstrząsy kulturowe, które zagrażają ludzkiej różnorodności i tym samym ludzkości jako takiej.
Warto mieć na uwadze fakt, że niektóre instytucje, które zaprzeczają istnieniu języka romskiego oraz jego ortografii, gramatyki i zdolności do modernizacji, nie wahają się zamówić u romskich specjalistów przekładów konferencji i obszernych tłumaczeń administracyjnych lub politycznych na ten język. Zauważyliśmy, że używanie języka romskiego jedynie w formie mówionej i nieostrożne posługiwanie się nim już zniszczyły jego znaczną część i, jeśli taka tendencja się utrzyma, doprowadzi to do jego całkowitego zaniku. Pragniemy przy tym zaznaczyć, że nauczanie języka romskiego wyłącznie w szkolne przynosi takie same efekty. Z wyjątkiem Rumunii, która jest pozytywnym przykładem, większość państw zaczyna nauczać języka romskiego, gdy jest on już martwy albo konający. Wszyscy rozumiemy, że język romski nie jest już problemem danej rodziny czy społeczności, jest to problem ogólnoświatowy, los tego języka zależy od woli politycznej i strategii politycznych oraz od nowoczesnych technologii. Biorąc to pod uwagę IV Kongres Romów w Warszawie przyjął w 1990 roku wspólną pisownię ułatwiającą pisemną komunikację pomiędzy Romami z różnych środowisk, która uwzględnia ich wymowę odziedziczoną po przodkach. Chociaż większość instytucjonalnych „ekspertów” nazywa się naszymi „przyjaciółmi” i „obrońcami”, lokalnymi, krajowymi, czy europejskimi, zwalczają tę pisownię pod pretekstem, że Romowie nie są zdolni do posiadania europejskiej wizji ich języka i ludzi lub, że język romski nie jest traktowany na równi z innymi językami w nowoczesnym świecie. Obserwujemy, że 75% umiejących czytać i pisać Romów używa tej pisowni na poziomie europejskim, i że występuje ona w niemal wszystkich liczących się publikacjach.

Biorąc pod uwagę fakt, iż większość języków jest obecnie osłabiona z powodu szybko postępujących procesów globalizacyjnych, ważne jest, aby wzmacniać i zaznaczać obecność języka romskiego w nowoczesnym życiu. Mogą w tym pomóc drobne lokalne inicjatywy, niemniej jednak nie są one wystarczające. W celu rozbudzenia językowej afirmacji niezbędne jest posłużenie się wyjątkowo prestiżowym środkiem. W przeszłości taką rolę odgrywały przekłady biblijne, ale ze względu na zewnętrzne polemiki wznoszone wokół tego tematu, zdecydowaliśmy się na kompleksowy korpus przedstawiający kilka wybitnych komponentów romskiej kultury i tożsamości w języku romskim (i we wszystkich czterech głównych odmianach języka), takich jak: Historia Romów, Historia romskiej muzyki, Romska literatura i tradycja ustna, Romskie językoznawstwo i tradycja, itp., które będą dostępne on line jako wirtualny uniwersytet utworzony w ramach projektu pod nazwą „Przywracanie europejskiego wymiaru języka i kultury romskiej”.

Oprócz zawsze satysfakcjonujących kontaktów i wymiany doświadczeń, konferencja miała dwa główne cele: prezentację dotychczasowych osiągnięć w ramach projektu i dyskusje ukierunkowane na poprawę wykorzystania języka romskiego zarówno w wymiarze lokalnym – jako pierwotnego języka ojczystego używanego codziennie w domu, jak i globalnym – wykorzystywanie go do sprostania wszystkim wyzwaniom przyszłości.

W gronie prelegentów znaleźli się światowej sławy naukowcy i romscy działacze, którzy wygłosili następujące referaty:

Marcel Courthiade – I virtuàlo universitèta R.E.D.-RROM: jekh nevi epòxa e rromane

ćhibǎqe/R.E.D.-RROM as a virtual university: a new epoch for Rromani/R.E.D.-Rrom jako wirtualny uniwersytet: nowa epoka języka romskiego

Jeta Duka – 1000-berśenqi ćhib: hem terni, hem zorali/A 1000 year old language: young and strong/Tysiąc lat starego języka: młody i silny

Latif Demir – I ʒantrikani terminologìa rromani te ovel jekh anda sa i Evròpa/The Rromani scientific

terminology has to be unified all over Europe/Unifikacja naukowej terminologii języka romskiego w całej Europie

Orhan Galjuš – I ćhib rromani kater-i problematika e evroputne rromane televiziaqi/The Rromani language in view of the European Rromani TV/Język romski a romska telewizja w Europie

Saimir Mile – Duj ćhibǎ, duj sundal/ Two languages, two worlds/Dwa języki, dwa światy

Adam Bartosz – Romani ćhib and-o Polska/The Rromani language in Poland/Język romski w Polsce

Ismet Jašarević – I rromani pedagogìa and-e Serbiaqe śkòle/Rromani tuition in the schools of Serbia/ Kształcenie w zakresie języka romskiego w serbskich szkołach

Gheorghe Sarău – I rromani ćhib and-i skòla: biś berś baxtagor and-e Rumanìa/The Rromani language in school: 20 years of success in Romania/Język romski w szkole: 20 lat sukcesu w Rumunii

Iovanca Gaspar – Psixologìa, psixolingvistìka aj ćhib rromani maśkar-ăl rromane ćhavorre and-i Vièna/Psychology, psycholinguistics and Rromani language among Rromani children in Vienna/ Psychologia, psycholingwistyka i język romski wśród romskich dzieci w Wiedniu

Martina Koptová – R.E.D.-Rrom: nevi Rromani lavustik and-o Slovensko/R.E.D.-Rrom: the new Rroma dictionary in Slovakia/R.E.D.-Rrom: nowy romski słownik na Słowacji

Santino Spinelli – Jekh them bisterdo: i Italìa/A forgotten country: Italy/Zapomniany kraj: Italia

Carlos Munoz – Nevo tràjo e rromane ćhibàqe and-i Espanìa/New life for Rromani in Spain/ Drugie życie dla języka romskiego w Hiszpanii

Karol Gierliński –I ćhib rromani kater-i problematika e evroputne rromane televiziaqi / The Rromani language in view of the European Rromani TV / Język romski a romska telewizja w Europie

W konferencji uczestniczyli również romscy liderzy oraz działacze związani ze środowiskiem romskim: Stanisław Stankiewicz, Roman Chojnacki, Janusz Kamiński, Jan Mirga, Anna Koptová, Lajos Puporka, Orhan Galjuš, Gyula Vamoši oraz Elżbieta Mirga-Wójtowicz, Barbara Weigl, Jacek Milewski, Natalia Gancarz, Agnieszka Caban, Ewa Nowicka i inni.

 

The Te irina e rromane ćhibǎqe aj kulturaqe lenqo evroputno buxlipen (Current Possition of Rromani Language in Europe) Conference was held on 30 November – 1 December 2012 in Tarnów. It was organized by Regional Muzeum in Tarnow (Poland – Adam Bartosz) and Institut National des Languages et Civilisations Orientales (France – Marcel Courthiade) together with their partners of Restoring European Dimention of Rromani Language and Culture program from Bulgaria, Romania, Slovakia and Hungary. It was the first international conference held in Rromani language in Poland and it was simultaneously translated into English and Polish.

Marcel Courthiade explains the motivation for organizing the Conference as follows:

In today’s world, Rroms are facing, like many other nationalities and even nations, more and more complicated challenges, from the negation of their very identity, language, heritage and even existence up to summons to act like constituted Nations-States, through prevalent situations of contempt, disregard, inattention, neglect, lack of understanding and oblivion. Among the elements in ambiguous position, the Rromani language is submitted to unprecedented constraints: yesterday a quite vivid means of oral in-group communication, it is today promoted (or reduced?) to a school subject, a vehicle of national and international politics, a parlance for use in media and literature (albeit mainly in confidential channels) and a tool for identity affirmation.

We have all understood that Rromani is a value in itself and it has to go through the current cultural upheavals which are threatening human diversity and therefore humanity as such. We observe that some institutions which deny the very existence of Rromani language, grammar, spelling and ability for modernization, do not hesitate to order from Rromani professionals conference interpretation and massive administrative, or political, translation into Rromani. We have understood also that the sole domestic oral and careless use has already destroyed a good part of Rromani and, if maintained predominant, will lead to its total vanishing but we also observe that exclusive school teaching brings the same effects. Except in Rumania, which is a positive example, most States begin to teach Rromani when it is already dead, or at least moribund. We all understand that Rromani is not anymore a family or community issue but that its fate depends on a geographically wide articulation of political will and strategies, including modern technologies. In this respect, the Warsaw 4th Rromani Congress has adopted in 1990 a common spelling making easier written communication between Rroms of various backgrounds, while respecting their ancestral pronunciation. Although most institutional “experts” – self called our “friends” and “protectors”, be they local, national or European, combat this spelling under pretext that Rroms are “unfortunately” not able to have a European vision of their language and people or that Rromani is not able to play its part on a foot of equality with other languages in modern civilization, we observe that more than 75% of the Rroms involved in writing and reading do use this spelling at the European level and that almost all publications of some weight do the same.

However, due to the speed all languages are currently undermined by globalization factors, it is crucial to consolidate and develop the presence of Rromani in modern life. For this purpose, petty local initiatives are needed but far from being sufficient. A highly prestigious vehicle is a sine quā non condition for linguistic affirmation. In the past, this role was played by Biblical translations but, due to the polemics brought from outside around this subject, we have opted for a comprehensive corpus presenting in Rromani (and in all four main varieties of the language) several illustrious components of Rromani culture and identity: History of the Rroms, History of Rromani music, Rromani orature and literature, Rromani linguistics, tradition etc… which will be accessible on line as a virtual university in a project called “Restore the European Dimension of the Rromani Language and Culture”.

Beyond always gratifying contacts and exchanges, the conference we are inviting to has two main purposes: presenting the achievements so far available of this project and discussing with the aim of improving both local everyday home intimate use of Rromani as a primal mother tongue and its worldwide use for of all needs of the future.

Among the speakers present at the Conference, there were world- renowned Roma scholars and activists who presented following lectures:

Marcel Courthiade – I virtuàlo universitèta R.E.D.-RROM: jekh nevi epòxa e rromane

ćhibǎqe/R.E.D.-RROM as a virtual university: a new epoch for Rromani/

Jeta Duka – 1000-berśenqi ćhib: hem terni, hem zorali/A 1000 year old language: young and strong/

Latif Demir – I ʒantrikani terminologìa rromani te ovel jekh anda sa i Evròpa/The Rromani scientific terminology has to be unified all over Europe/

Orhan Galjuš – I ćhib rromani kater-i problematika e evroputne rromane televiziaqi/The Rromani language in view of the European Rromani TV/

Saimir Mile – Duj ćhibǎ, duj sundal/ Two languages, two worlds/

Adam Bartosz – Romani ćhib and-o Polska/The Rromani language in Poland/

Ismet Jašarević – I rromani pedagogìa and-e Serbiaqe śkòle/Rromani tuition in the schools of Serbia/ Gheorghe Sarău – I rromani ćhib and-i skòla: biś berś baxtagor and-e Rumanìa/The Rromani language in school: 20 years of success in Romania/

Iovanca Gaspar – Psixologìa, psixolingvistìka aj ćhib rromani maśkar-ăl rromane ćhavorre and-i Vièna/Psychology, psycholinguistics and Rromani language among Rromani children in Vienna/

Martina Koptová – R.E.D.-Rrom: nevi Rromani lavustik and-o Slovensko/R.E.D.-Rrom: the new Rroma dictionary in Slovakia/

Santino Spinelli – Jekh them bisterdo: i Italìa/A forgotten country: Italy/

Carlos Munoz – Nevo tràjo e rromane ćhibàqe and-i Espanìa/New life for Rromani in Spain/

Karol Gierliński –I ćhib rromani kater-i problematika e evroputne rromane televiziaqi / The Rromani language in view of the European Rromani TV /

 

Conference participants were also some of the Roma leaders such as: Stanisław Stankiewicz, Roman Chojnacki, Janusz Kamiński, Jan Mirga, Anna Koptová, Lajos Puporka, Orhan Galjuš, Gyula Vamoši as well as Elżbieta Mirga-Wójtowicz, Barbara Weigl, Jacek Milewski, Natalia Gancarz, Agnieszka Caban, Ewa Nowicka and others.

Apart from scheduled lectures and discussions was organized a meeting with Roma artists, during which conference guests could listen to poems of Karol Gerliński and Jan Mirga as well as some music of Teresa Mirga.